دانشمندان و اوليا و حكيمان بلكه خردمندان از هر قوم - منظورم جهّال عوام نيست بلكه مقصودم صاحبان خرد است - مقدّم داشته و برتر مىشمارى ، چه در ميان خردمندان كسى نيست جز اين كه روز باز پسين را تصديق و ثواب و عقاب را اثبات كرده است هر چند در كيفيّت آن اختلاف دارند . اينك اگر آنها راست گفته‌اند خود را در معرض عذابى قرار داده‌اى كه تا پايان روزگار باقى است و اگر دروغ گفته‌اند جز پاره‌اى شهوات زود گذر آلوده به كدورتها را از دست نداده‌اى بىشك اگر او خردمند باشد در برابر اين تفكّر درنگ نمىكند و تسليم خواهد شد ، هيچ نسبتى ميان عمر انسان و سراسر عمر روزگار نيست ، زيرا اگر فرض كنيم دنيا پر از ارزن باشد و فرض كنيم مرغى است كه هر يك ميليون سال يك دانه از آن ارزنها را مىچيند ارزنها به پايان مىرسد بى آن كه از روزگار چيزى كم شود . بنا بر اين چگونه ممكن است خردمند از صبر در برابر شهوات في المثل در طول صد سال به خاطر سعادتى ابدى سستى و ترديد كند ، سعادتى كه براى آن پايانى نيست ، از اين رو ابو العلاء معرّى مىگويد : قال المنجّم و الطّبيب كلاهما * لا يحشر الاموات قلت اليكما « 18 » إن صحّ قولكا فلست بخاسر * أوصحّ قولي فالخسار عليكما « 19 » على ( ع ) به يكى از كسانى كه فهمش در تحقيق امور كوتاه و دچار شكّ بود فرمود : « اگر آنچه تو مىگويى درست باشد . ما همه رهايى يافته‌ايم ، و گرنه ما نجات يافته‌ايم و تو نابود شده‌اى » ، يعنى خردمند در همهء احوال راه امن را در پيش مىگيرد . و اگر بگويى : اينها امور روشنى است ليكن جز از راه تفكّر به آنها نمىتوان رسيد ، در اين صورت چگونه است كه دل در اين امور نمىانديشد و اين كار بر آن گران مىآيد ، و چگونه مىتوان دلها را درمان كرد تا به تفكّر باز آيند ، بويژه آنهايى كه به اصل شرع و تمامى احكام آن ايمان دارند . پاسخ اين است بدانى آنچه مانع تفكّر مىباشد دو چيز است : 1 - تفكّرى كه سودمند است انديشيدن در عذابهاى آخرت و مواقف هولناك و سختيهاى آن و حسرت و افسوس گنهكاران به سبب محروميّت از نعمتهاى جاويد آن است ، امّا اين تفكّرى گزنده و درد آور است ، از اين رو دل از آن نفرت دارد در حالى كه

--> ( 18 ) ستاره شناس و پزشك هر دو گفتند . مردگان زنده نمىشوند ، گفتم دور شويد . ( 19 ) اگر قول شما درست باشد من زيانكار نيستم . اگر گفتهء من درست باشد زيان بر شماست .